Füzyon Girişimleri Devlet Fonunu Hisse Vererek Kazanıyor

ABD federal hükümeti, füzyon enerjisi sektörüne yönelik desteğini yeniden güçlendirirken oyunun kurallarını da değiştirdi. CHIPS ve Bilim Yasası kapsamında Ticaret Bakanlığı, Helion'a 175 milyon dolar, Commonwealth Fusion Systems'a (CFS) ise 85 milyon dolar olmak üzere toplam 260 milyon dolarlık ödül açıkladı. Ancak bu fonlar, geçmişteki devlet desteklerinden farklı bir yapıyla geliyor: Her iki şirket de karşılığında hükümete oy hakkı bulunmayan hisse senedi devretmeyi kabul etti.

Ödüllerin Arkasındaki Hisse Senedi Koşulu​

Geçmişte devlet destekleri, girişimler için seyreltici olmayan sermaye anlamına geliyordu; yani mevcut yatırımcıların hisse oranlarını küçültmeden şirkete ek kaynak aktarılıyordu. Yatırımcılar bu modeli severdi çünkü kendi ceplerinden para çıkmadan portföy şirketleri büyüyordu. Hükümet de bu sayede Amerikan inovasyonunu desteklemekle birlikte, bir kazananı seçtiğinde doğrudan kâr etmiyordu. Trump yönetimi bu hesabı değiştirmeye kararlı görünüyor.
Helion, hükümetin alacağı hissenin şirketin 15,5 milyar dolar değerleme üzerinden gerçekleştirilen Seri G turuna dayandığını açıkladı. Bu hesapla hükümetin Helion'daki payı yaklaşık yüzde 1'e karşılık geliyor. CFS ise en güncel değerlemesini kamuoyuyla paylaşmadığından, hükümetin bu şirketteki hisse oranı henüz bilinmiyor. Her iki şirkette de devredilen hisseler oy hakkı taşımıyor.
Helion'un kurucu CEO'su David Kirtley, bu yapıyı şöyle değerlendirdi: "Bu tür bir yapı, son yıllarda büyük ABD hükümeti yatırımlarında giderek daha yaygın hale geldi. Bu yaklaşım, Helion'un ve Amerikan vergi mükellefinin çıkarlarını ticari başarımız etrafında hizalıyor." CFS'nin sözcüsü de benzer bir tutum sergileyerek ABD'nin hisse payının, ticari başarıdan vergi mükellefinin pay almasını mümkün kıldığını vurguladı.

Sektörün Mali Tablosu ve Hükümetin Geç Kalan Desteği​

260 milyon dolarlık ödüller, her iki şirketin toplamda elde ettiği sermayeyle kıyaslandığında görece mütevazı kalıyor. CFS bugüne kadar yaklaşık 4 milyar dolar toplarken, Helion'un taahhüt edilmiş sermayesi 3,2 milyar dolara yaklaşıyor. Bu rakamlar, ödüllerin finansal öneminden çok sembolik değerine işaret ediyor: Yıllarca kısıtlanan ve damlalar halinde akan devlet fonlamasından sonra ABD hükümeti, füzyon sektöründe yeniden sahaya çıkıyor.
Sektörün meslek kuruluşu Fusion Industry Association'a göre özel yatırımcılar, son on yılda füzyon girişimlerine 14 milyar doları aşkın bir sermaye aktardı. Buna karşın kuruluş, diğer ülkelerin agresif biçimde devlet destekli füzyon programları hayata geçirdiğini öne sürerek federal hükümetten tek seferlik 10 milyar dolarlık bir enjeksiyon talep etti; bu miktarın 5,4 milyar dolarının füzyon girişimlerine yönlendirilmesi öngörülüyordu. Söz konusu lobicilik faaliyetlerinin hisse senedi takası içermediği, konuya yakın bir kaynaktan öğrenildi. Nitekim 260 milyon dolarlık ödüller, Ticaret Bakanlığı aracılığıyla ve hisse koşuluyla geldi; bu tablo, sektörün talep ettiği Enerji Bakanlığı araştırma bütçesinden farklı bir yol izliyor.
Biden döneminde hayata geçirilen Milestone Tabanlı Füzyon Geliştirme Programı kapsamında şirketlere teknik hedefler karşılığında ödeme yapılmış, ancak ilk birkaç yılda dağıtılan toplam tutar 50 milyon doların altında kalmıştı. Sonraki ödüller biraz daha büyüse de Fusion Industry Association'ın talep ettiği rakamların çok gerisinde kaldı.

Yalnız Değiller: Diğer Şirketlerde Benzer Yapılar​

Helion ve CFS, hükümete hisse devreden ilk şirketler değil. Kritik maden tedarikçisi MP Materials, 400 milyon dolarlık yatırım ve 150 milyon dolarlık krediyle birlikte gelen anlaşma karşılığında hükümetin yüzde 15 hissesini kabul etti. Bir diğer kritik maden şirketi USA Rare Earth ise 277 milyon dolarlık ödül ve 1,3 milyar dolarlık kredi için yüzde 10 hisse devretti. Intel örneği ise daha farklı bir tablo ortaya koydu: Biden yönetiminin şirkete ayırdığı ancak henüz ödenmeyen 8,9 milyar dolarlık destek, Trump yönetimi döneminde Intel'in yaklaşık yüzde 10 hissesine dönüştürüldü.
ABD dışında da benzer eğilimler gözlemleniyor. Almanya merkezli füzyon girişimi Proxima Fusion, Alman hükümetinin ve Avrupa Birliği'nin şirketin hissedar yapısında yer aldığını TechCrunch'a doğruladı. Proxima ayrıca Almanya'nın federal yenilikçilik ajansı SPRIND ve Deutsche Climate Tech Fonds gibi devlet destekli fonlardan hisse karşılığı yatırım aldı.
Öte yandan her füzyon girişimi bu yolu seçmiyor. Federal ödül ve sözleşme alan Thea Energy ile Avalanche Energy, federal laboratuvarlarla ortaklık yürüten Pacific Fusion ve Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı ile kamu-özel ortaklığı kuran Inertia Enterprises, hükümete herhangi bir hisse devretmediklerini TechCrunch'a bildirdi.

Risk mi, Fırsat mı: Yatırımcılar İçin Yeni Denklem​

Hükümetin doğrudan hisse alarak füzyon girişimlerine yatırım yapması, sektörü stratejik öncelik olarak gördüğünün sinyalini veriyor. Bu durum yatırımcı güvenini artırabilir; ancak özel sermaye üzerinde tam tersi bir etki yaratma riski de taşıyor. Risk sermayesi şirketleri artık devlet hissesinin yarattığı seyreltmeyi potansiyel getiriyle tartmak zorunda kalacak. Üstelik ödeme yapılabilmesi için hisse satışı zorunlu olan turlar (pay-to-play) ya da şirket tasfiyesi durumunda öncelik sırası da belirsizliğini koruyor.
Füzyon sektörü son yıllarda milyarlarca dolar topladı; ancak reaktörleri şebekeye bağlamak için çok daha fazlasına ihtiyaç duyuluyor. Federal ödüller bir zamanlar ölçekleme aşamasında tartışmasız tercih edilirdi. Şimdi ise bu tercih giderek daha karmaşık bir hal alıyor.

Sıkça Sorulan Sorular​

Helion ve Commonwealth Fusion Systems ne kadar ödül aldı?​

ABD Ticaret Bakanlığı, CHIPS ve Bilim Yasası kapsamında Helion'a 175 milyon dolar, Commonwealth Fusion Systems'a ise 85 milyon dolar olmak üzere toplam 260 milyon dolarlık ödül verdi.

Hükümete devredilen hisseler oy hakkı taşıyor mu?​

Hayır. Hem Helion hem de CFS, hükümete oy hakkı bulunmayan hisse senedi devretmeyi kabul etti.

Hükümetin Helion'daki hisse oranı ne kadar?​

Helion, hükümetin alacağı hissenin şirketin 15,5 milyar dolar değerleme üzerinden gerçekleştirilen Seri G turuna dayandığını açıkladı; bu hesapla pay yaklaşık yüzde 1'e karşılık geliyor. CFS'nin değerlemesi kamuoyuyla paylaşılmadığından, hükümetin bu şirketteki hisse oranı bilinmiyor.

Fusion Industry Association hükümetten ne kadar fon talep etti?​

Fusion Industry Association, federal hükümetten tek seferlik 10 milyar dolarlık bir enjeksiyon talep etti; bu miktarın 5,4 milyar dolarının füzyon girişimlerine yönlendirilmesi öngörülüyordu. Kuruluşun lobicilik faaliyetlerinin hisse senedi takası içermediği de belirtildi.

Hangi füzyon girişimleri hükümete hisse devretmedi?​

Federal ödül ve sözleşme alan Thea Energy ile Avalanche Energy, federal laboratuvarlarla ortaklık kuran Pacific Fusion ve Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı ile kamu-özel ortaklığı yürüten Inertia Enterprises, hükümete herhangi bir hisse devretmediklerini açıkladı.